Toplumsal Cinsiyet ve Hoşgörü: Eşitlik Nasıl Ölçülür?

Toplumsal Cinsiyet Okuryazarlığı #7: Toplumsal Cinsiyet ve Hoşgörü, Eşitlik Nasıl Ölçülür?

Söz verdiğimiz yerdeyiz: işin “ama nasıl”ı..

Ama önce dün bir yerde kalmıştık. 16 Kasım Uluslararası Hoşgörü Günü’ydü ve LinkedIn’de “tolerance” kelimesinin Latince tolerare’den, yani katlanmak, dayanmaktan geldiğini yazmıştım. Türkçedeki “hoş görmek” ise bir şeyi kusur saymamak demek. Gündelik hayatta ikisini de kullanıyoruz ama kurumlarda çoğu zaman ilk anlamda kalıyoruz. Farklı olan çalışan “hoş görülüyor”, aslında tolere ediliyor. Kimliği, aksanı, yaşam biçimi, ihtiyacı.. Ve geriye Yılmaz’ın sorusu kalıyor: “Ben senin yılgın bir hoşgörüyle beni benimsemeni mi kaldım?”

İşin ilginç yanı, UNESCO’nun 16 Kasım 1995’te kabul ettiği Hoşgörü İlkeleri Bildirgesi bu soruya otuz yıl önce cevap vermiş. Bildirgenin ilk maddesi hoşgörüyü saygı, kabul ve farklılıkları takdir etmek olarak tanımlıyor; hemen ardından da hoşgörünün taviz vermek, tepeden bakmak ya da göz yummak olmadığını ekliyor. Yani daha 1995’te “katlanmak yetmez” denmiş. Okumuşuz, imzalamışız, her yıl kutluyoruz da.. ama kurum koridorlarında hâlâ çoğunlukla katlanıyoruz.

Bir önceki yazıda 134 yıldan bahsetmiştik. Dünya Ekonomik Forumu’nun 2025 Küresel Toplumsal Cinsiyet Uçurumu Raporu çıktı ve süre 123 yıla inmiş. Dünya 11 yıl kazanmış, ne güzel. Ama aynı raporda Türkiye 135. sıraya gerilemiş. Yani dünya hızlanırken biz biraz geri vitese takılmışız. (Yön duygumuzla ilgili ayrı bir yazı lazım galiba, neyse..)

Tolerans Teorisi: Katlanılmak Nasıl Hissettirir?

Burada sözü sevgili Maykel Verkuyten’e vermek istiyorum. Utrecht Üniversitesi’nde yıllardır toleransı çalışan Verkuyten’e göre tolerans, bir şeyi tamamen reddetmek ile gönülden kabul etmek arasında duran bir ara pozisyon: Onaylamadığın bir şeye rağmen kendini tutmak, ona dokunmamak. Toplumsal barış için kıymetli bir ara durak, evet. Ama Verkuyten, Kumar Yogeeswaran ve Levi Adelman 2020’de soruyu tersten soruyorlar: Peki tolere edilen taraf ne hissediyor? Cevap biraz ayağımıza sıkıyor. İnsanlar tolere edilmek değil, saygı görmek istiyor. Çünkü “seni tolere ediyorum” cümlesinin içinde gizli bir onaylamama var: “Farklısın ama idare ederiz.” Araştırmacılar bunu sosyal kimlik tehdidi üzerinden okuyor ve tolere edilmenin, ayrımcılığa uğramaya benzer psikolojik yükler taşıyabileceğini tartışıyor (Verkuyten, Yogeeswaran ve Adelman, 2020).

Toleranstan hoşgörüye kurumdaki üç durak: reddetmek, tolere etmek ve kabul etmek

Bunu toplumsal cinsiyet gözlüğüyle kuruma taşıdığımızda tablo çok tanıdık. Babalık izni kullanmak isteyen çalışana “tabii kullan” deniyor ama dönüşünde “keyfin yerinde mi” şakaları başlıyor. Emziren çalışanın ihtiyacı “anlayışla karşılanıyor” ama kendisine arşiv odasının bir köşesi gösteriliyor. Sahadaki kadın teknisyen “aramızda olsun tabii” diye karşılanıyor ama iş kıyafeti ve ekipmanı hâlâ başkasının bedenine göre seçiliyor. Trans çalışanın adı ve zamiri için “zamanla alışırız” deniyor. (Kimin zamanıyla, merak ediyorum..) Hiçbiri yazılı bir ayrımcılık değil; hepsi gündelik bir katlanma hali. Bir önceki yazıdaki Joan Acker’ı hatırlayın: Organizasyonlar cinsiyetsiz değildir. Tolerans da tam o “ideal çalışan” normunun dışında kalanlara gösterilen kibar bir sabır aslında.

Niyet Yetmez: Ölçmediğimiz Şeyi Değiştiremeyiz

İK ve eğitim ekiplerinden en sık duyduğum cümle hep aynı: “Hocam niyetimiz var ama nereden başlayacağız?” Sevgili Frank Dobbin ve Alexandra Kalev 2016’da Harvard Business Review’da tam bu konuda biraz can sıkıcı bir yazı yayımladılar. Zorunlu eğitimler ve “yasak listesi” mantığıyla kurulan kontrol odaklı yaklaşımlar eşitliği çoğu zaman artırmıyor, hatta bazen geri tepiyor. (Kimse zorla öğrenmeyi sevmez, değil mi? Odadaki herkes kollarını kavuşturur, savunma başlar..) İşe yarayanlar ise yöneticileri çözüme dahil etmek, farklı gruplar arasında gerçek temas alanları açmak ve hesap verebilirlik. Hesap verebilirlik de ölçmeden olmuyor.

Ben ölçümü 3P’nin üç katmanında yapmayı seviyorum, çünkü tolerans en çok bu katmanların arasındaki boşlukta saklanıyor.

Policy, yani kâğıtta ne yazıyor? Düzeltilmiş ücret farkı, ebeveyn izinlerinin kimleri kapsadığı, işleyen bir taciz ve ayrımcılık bildirim kanalı var mı? Burada küçük bir “just for your information” bırakayım: AB Ücret Şeffaflığı Direktifi’ne göre 250 ve üzeri çalışanı olan işverenler, 7 Haziran 2027’den itibaren 2026 verisiyle cinsiyete dayalı ücret farkı raporu yayımlayacak. Türkiye AB üyesi değil, biliyorum. Ama Avrupa’da operasyonu, ortağı ya da tedarik zinciri olan her kurum bu soruyla er ya da geç karşılaşacak. Arayan bulur misali..

Practice, yani sahada ne oluyor? Uzman seviyesindeki kadın oranı ile yönetici seviyesindeki oran arasında bir uçurum varsa bir yerde boru sızdırıyor demektir. İşe alımda kısa listeye kalan aday havuzu ne kadar çeşitli? Babalık iznini gerçekten kullanan çalışanların oranı ne? Ebeveyn izninden dönen çalışanların 12 ay sonra hâlâ kurumda olma oranı ne? (Bu soru genelde odada kısa bir sessizlik yaratır..) Ölçmek kadar süreci tasarlamak da önemli. Claudia Goldin ve Cecilia Rouse (2000), orkestralarda adayın görülmeden yalnızca dinlendiği “perde arkası” seçmelerin kadın müzisyenlerin seçilme şansını artırdığını göstermişti. Kurumdaki perdemiz ise yetkinlik bazlı ve blind mülakat, önceden belirlenmiş yetkinlikler ve ölçütler.

Perception: Kabul mü Görüyorum, İdare mi Ediliyorum?

Tolerans en çok burada yaşıyor. Politika var, rakamlar fena değil ama çalışan hâlâ “burada idare ediliyorum” diyorsa o kültür kapsayıcı değil. Bu yüzden çalışan anketlerinize “Burada olduğum gibi kabul görüyorum.” ve “Farklılığım burada bir eksik değil, bir katkı olarak görülüyor.” gibi maddeler koymanızı, sonra da sonuçlara toplam ortalama olarak değil, cinsiyete ve mümkünse kademeye göre kırarak bakmanızı öneririm. Çünkü ortalama, eşitsizliğin en rahat saklandığı yerdir.

İyi haber şu: Algı değişebiliyor. Yüksek lisans tezimde Türkiye’den 212 çalışandan veri topladım; 113’ü DEI eğitimi almış, 99’u almamıştı. Eğitimin hem kuruma bağlılık hem de kapsayıcılık algısı üzerinde olumlu ve anlamlı bir etkisi çıktı. Kesitsel bir çalışma, nedensellik iddiam yok. Ama Dobbin ve Kalev’le de çelişmiyor: Eleştirilen, zorunlu ve kontrol odaklı eğitim. Düşünmeye ve tartışmaya alan açan bir öğrenme deneyimi bambaşka bir şey.

So How Does This Change?

Dünkü postta size bir soru bırakmıştım: “İnsanların hangi farklılıklarından rahatsız oluyorum? Ve bu beni neden bu kadar etkiliyor?” Bugün aynı soruyu kuruma soralım: Kurumumuz hangi farklılıkları kabul ediyor, hangilerini sadece idare ediyor? Bu listeyi farklı departmanlardan bir çalışma grubuyla birlikte çıkarın. Sonra her katmandan bir metrik seçin, hedefi yıla değil çeyreğe yazın ve sonuçları paylaşın. 123 yılı bekleyecek halimiz yok.

For inclusion to be sustainable in organisations, it needs to turn into three things:

  • Policy (kurallar)
  • Practice (alışkanlıklar)
  • Perception (iklim/algı)
3P Kapsayıcı Kültür Modeli ile eşitliği ölçmek: Policy, Practice ve Perception katmanlarında bakılacak göstergeler

I use this model with the organisations I work with. Here is the link for the details:

Building an Inclusive Culture

Neyi nasıl adlandırdığımız, neyi mümkün gördüğümüzü belirliyor. “Hoş görüyoruz” yerine “eşit kılıyoruz” diyebildiğimiz gün, ölçtüğümüz şey de değişecek.

Bir sonraki yazıda 8 Mart’ta söz verip bir türlü sırası gelmeyen konuya geçiyoruz: İş yerinde toplumsal cinsiyet temelli şiddet ve taciz. 25 Kasım’a da denk geliyor zaten.

Yani biraz da “bizde öyle şeyler olmaz” cümlesini konuşacağız.

Best wishes,

Alaz Han

Alaz Han Canbolat
Alaz Han CanbolatIntercultural Psychologist · Diversity and Inclusion Expert · Learning Ecosystem Designer

Has worked with 300+ organisations and projects in 60+ countries; served as a learning and development consultant at the UN World Food Programme. About me